🔟Số thập phân
Cấu tạo, cách đọc - viết, so sánh và 4 phép tính với số thập phân; nhân chia với 10, 100, 1000 và làm tròn số.
Cấu tạo & cách đọc, viết số thập phân
Số thập phân gồm hai phần, ngăn cách bởi dấu phẩy:
• Phần nguyên (bên trái dấu phẩy).
• Phần thập phân (bên phải dấu phẩy).
Ví dụ 12,345: phần nguyên là 12; phần thập phân là 345.
Các hàng sau dấu phẩy: phần mười, phần trăm, phần nghìn...
Cách đọc: đọc phần nguyên, đọc "phẩy", rồi đọc phần thập phân.
Ví dụ 12,345 đọc là "mười hai phẩy ba trăm bốn mươi lăm".
Thêm chữ số 0 vào tận cùng bên phải phần thập phân thì giá trị không đổi: 0,5 = 0,50 = 0,500.
• Phần nguyên (bên trái dấu phẩy).
• Phần thập phân (bên phải dấu phẩy).
Ví dụ 12,345: phần nguyên là 12; phần thập phân là 345.
Các hàng sau dấu phẩy: phần mười, phần trăm, phần nghìn...
Cách đọc: đọc phần nguyên, đọc "phẩy", rồi đọc phần thập phân.
Ví dụ 12,345 đọc là "mười hai phẩy ba trăm bốn mươi lăm".
Thêm chữ số 0 vào tận cùng bên phải phần thập phân thì giá trị không đổi: 0,5 = 0,50 = 0,500.
So sánh số thập phân
Quy tắc so sánh:
• Bước 1: So sánh phần nguyên — số nào có phần nguyên lớn hơn thì lớn hơn.
• Bước 2: Nếu phần nguyên bằng nhau, so sánh lần lượt từng hàng của phần thập phân từ trái sang phải (hàng phần mười, rồi phần trăm...).
Mẹo: có thể thêm 0 vào bên phải cho hai số có cùng số chữ số thập phân rồi so sánh như số tự nhiên. Ví dụ so 0,7 và 0,68 → viết 0,70 và 0,68 → 0,70 > 0,68.
• Bước 1: So sánh phần nguyên — số nào có phần nguyên lớn hơn thì lớn hơn.
• Bước 2: Nếu phần nguyên bằng nhau, so sánh lần lượt từng hàng của phần thập phân từ trái sang phải (hàng phần mười, rồi phần trăm...).
Mẹo: có thể thêm 0 vào bên phải cho hai số có cùng số chữ số thập phân rồi so sánh như số tự nhiên. Ví dụ so 0,7 và 0,68 → viết 0,70 và 0,68 → 0,70 > 0,68.
Nhân, chia số thập phân với 10, 100, 1000
• Nhân với 10, 100, 1000...: chuyển dấu phẩy sang PHẢI 1, 2, 3... chữ số.
Ví dụ 3,72 × 100 = 372.
• Chia cho 10, 100, 1000...: chuyển dấu phẩy sang TRÁI 1, 2, 3... chữ số.
Ví dụ 3,72 ÷ 100 = 0,0372.
Nếu thiếu chữ số thì thêm số 0 vào cho đủ.
Ví dụ 3,72 × 100 = 372.
• Chia cho 10, 100, 1000...: chuyển dấu phẩy sang TRÁI 1, 2, 3... chữ số.
Ví dụ 3,72 ÷ 100 = 0,0372.
Nếu thiếu chữ số thì thêm số 0 vào cho đủ.
Làm tròn số thập phân
Làm tròn đến một hàng nào đó: nhìn chữ số ở hàng NGAY SAU hàng cần làm tròn.
• Nếu chữ số đó là 0, 1, 2, 3, 4 → giữ nguyên (làm tròn xuống).
• Nếu chữ số đó là 5, 6, 7, 8, 9 → tăng thêm 1 vào hàng cần làm tròn (làm tròn lên).
Bỏ các chữ số phía sau hàng đã làm tròn.
• Nếu chữ số đó là 0, 1, 2, 3, 4 → giữ nguyên (làm tròn xuống).
• Nếu chữ số đó là 5, 6, 7, 8, 9 → tăng thêm 1 vào hàng cần làm tròn (làm tròn lên).
Bỏ các chữ số phía sau hàng đã làm tròn.
💡 Ví dụ — Cộng & trừ số thập phân
Đề: Tính: 12,5 + 3,75 và 8,3 − 5,46.
Giải: Đặt tính thẳng dấu phẩy, các hàng thẳng cột (thêm 0 cho đủ chữ số).
12,50 + 3,75 = 16,25.
8,30 − 5,46 = 2,84.
12,50 + 3,75 = 16,25.
8,30 − 5,46 = 2,84.
💡 Ví dụ — Nhân số thập phân
Đề: Tính: 4,2 × 1,5.
Giải: Bước 1: Nhân như số tự nhiên (bỏ dấu phẩy): 42 × 15 = 630.
Bước 2: Đếm tổng số chữ số ở phần thập phân của hai thừa số: 4,2 có 1 chữ số, 1,5 có 1 chữ số → tổng 2 chữ số.
Bước 3: Tách dấu phẩy ở tích sao cho phần thập phân có 2 chữ số: 630 → 6,30.
Vậy 4,2 × 1,5 = 6,3.
Bước 2: Đếm tổng số chữ số ở phần thập phân của hai thừa số: 4,2 có 1 chữ số, 1,5 có 1 chữ số → tổng 2 chữ số.
Bước 3: Tách dấu phẩy ở tích sao cho phần thập phân có 2 chữ số: 630 → 6,30.
Vậy 4,2 × 1,5 = 6,3.
💡 Ví dụ — Chia số thập phân
Đề: Tính: 22,4 ÷ 5.
Giải: Chia số thập phân cho số tự nhiên: chia phần nguyên trước, khi hạ đến chữ số đầu của phần thập phân thì viết dấu phẩy vào thương rồi chia tiếp.
22,4 ÷ 5 = 4,48.
22,4 ÷ 5 = 4,48.
💡 Ví dụ — Nhân, chia với 10, 100, 1000
Đề: Tính nhanh: 5,6 × 100 và 47,3 ÷ 100.
Giải: 5,6 × 100: chuyển dấu phẩy sang phải 2 chữ số (thêm 0 cho đủ): 5,6 → 560.
47,3 ÷ 100: chuyển dấu phẩy sang trái 2 chữ số (thêm 0 phía trước): 47,3 → 0,473.
47,3 ÷ 100: chuyển dấu phẩy sang trái 2 chữ số (thêm 0 phía trước): 47,3 → 0,473.
💡 Ví dụ — Làm tròn số
Đề: Làm tròn số 7,864 đến hàng phần trăm và đến hàng phần mười.
Giải: Làm tròn đến hàng phần trăm (chữ số thứ 2 sau dấu phẩy): nhìn chữ số ngay sau là 4 (< 5) → giữ nguyên: 7,864 ≈ 7,86.
Làm tròn đến hàng phần mười (chữ số thứ 1 sau dấu phẩy): nhìn chữ số ngay sau là 6 (≥ 5) → tăng 1: 7,864 ≈ 7,9.
Làm tròn đến hàng phần mười (chữ số thứ 1 sau dấu phẩy): nhìn chữ số ngay sau là 6 (≥ 5) → tăng 1: 7,864 ≈ 7,9.
📌 Ghi nhớ
Khi cộng/trừ phải *đặt thẳng dấu phẩy*. Khi nhân thì *đếm tổng số chữ số thập phân* của hai thừa số để tách dấu phẩy ở tích. Nhớ: nhân với 10/100/1000 thì *dời phẩy sang phải*, chia thì *dời phẩy sang trái*. Thêm 0 vào cuối phần thập phân không làm đổi giá trị số!
Luyện tập (10 câu)
Làm 10 câu để củng cố bài học và nhận XP.
Đọc xong rồi? Đánh dấu hoàn thành để nhận XP nhé!